Yıllar önce, dünya genelindeki enerji dinamiklerindeki değişimden ve Türkiye’nin bu konudaki potansiyelinden bahsettiğimizde, karşılaştığımız genellikle temkinli bir sessizlikti. O dönemde Ulusal Kanal’da “Biz Yaparız” adlı programda bu konuyu gündeme getirmek, ülkemizin geleceği için bir sorumluluk paylaşma isteğiydi. Bugün gelinen noktada, TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konuya olan önemi, meselenin artık somut bir zemin kazandığını göstermektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverliğin getirdiği sabır ve halkımıza duyduğumuz vicdani sorumlulukla savunma sanayi çerçevesinde derinlemesine incelemeye çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik krizlerin yol açtığı arz güvenliği endişeleri doğrultusunda köklü bir paradigma değişimi yaşamaktadır. Yenilenebilir enerji kaynakları gibi rüzgâr ve güneş önümüze değerli seçenekler sunsa da, modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların gereksinim duyduğu kesintisiz “baz yük” enerjisini tek başına sağlayamazlar. İşte bu yapısal zorunluluk, nükleer enerjiyi yeniden gündemimizin merkezine getirir hale gelmiştir.

Türkiye, son yirmi yıl içinde jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda inşa ettiği savunma sanayisinde büyük bir büyüme sürecine girmiştir. Sektörün 2025 yılına kadar 10 milyar dolayı aşacak ihracatı ve rekor düzeydeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme potansiyelimizin ne derece genişlediğine işaret etmektedir. Ancak bu devasa endüstriyel kapasite; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yoğun enerji talebi olan altyapıların elektrik ve ısı ihtiyaçlarını rekor seviyelerde artırmıştır.

Sektörel enerji tüketiminin boyutlarını rakamsal verilerle ifade etmek, meselenin ciddiyetini kavrayabilmek adına son derece önemlidir. ASELSAN’ın tesislerinde yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarındadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan tesisinde gerçekleştirilen ağır sanayi işlemlerinin bu miktarı önemli ölçüde aşması, MKE ve ROKETSAN gibi kurumların elektrokimyasal süreçlerinin benzer bir yoğun enerji talep ettiğini de ortaya koymaktadır. Türk Savunma Sanayisinin toplam güçlendirilmiş elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) aralığında olduğu düşünülmektedir. Bu tesislerin enerji ihtiyacının geleneksel yöntemlerle, ulusal şebeke üzerinden sağlanması; savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi senaryolar düşünüldüğünde telafisi imkânsız riskler doğurmaktadır. Bu eksikliklerin giderilmesinin tek yolu, “ada modunda” otonom olarak işleyebilen “mikroşebekeler” inşaatıdır. Ve bu mikro şebekenin merkezine yerleştirilmesi gereken teknoloji, şüphesiz ki toryum yakıtlı SMR olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha yaygın olarak bulunan, nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi son derece az olan önemli bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde mevcut toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu stratejik elementin dünya çapında dağılımının en zengin yataklarına sahip ülkeler arasında Hindistan ve Brezilya ile birlikte yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin sadece Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi 380 bin ton civarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan bilim insanı Prof. Carlo Rubbia’nın yaptığı daha kapsamlı jeolojik analizlere göre, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaları da içeren Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğu ifade edilmektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik gereksinimini onlarca yıl süresince karşılayabilecek bir potenciais taşıdığı unutulmamalıdır. Bu toprakların altında yatan bu zenginlik, bir lütuf değil, onu işleyecek bilimsel iradeyi göstermemiz için bizlere bir sorumluluk olarak verilmiştir.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtı yakmaktan daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirir. Toryum-232 “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör kalbinde bir nötron yutarak Toryum-233’e, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde günü kurtaran bir beta bozunumuyla bölünebilen (fissile) Uranyum-233’e dönüşmektedir.

Bu transmutasyon sürecinin en büyük öncüsü Türkiye’de, parçacık fiziği üzerine uzmanlaşmış merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocamızın öncülük ettiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Sistem, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demetinin reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarpması ile yoğun bir nötron akışı oluşturmakta ve bu sayede sistemin nötron jeneratörü haline gelmesini sağlamaktadır. Sistemin en devrimci özelliği, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) bir seviyede tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda hızlandırıcının enerjisinin kesilmesiyle birlikte proton demeti durur, nötron kaynağı devre dışı kalır ve fisyon tepkimesi milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirmekte.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu yazıyı kaleme alırken içimizde derin bir üzüntü var. Çünkü Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken geçirdiği şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar için rafa kaldırmış, bilimsel atılımlarımızı kanlı bir bıçak gibi kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürebilen, bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen nadir bir bilim insanıydı.

Kazadan sonra eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasında sabotaj ihtimali ve Türkiye’nin nükleer güç olmasına karşı çıkan emperyalist unsurların olabileceğine işaret etmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması nedeniyle hedef aldığını