ABD ve İran arasındaki görüşmeler neticesinde Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, bir barış anlaşmasına varıldığını ve nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de atılacağını duyurdu. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmayı onaylayarak, varılan mutabakatı doğruladılar. Ancak, bu anlaşmanın ne ölçüde uygulanacağı sorusu, iki ülke arasındaki ilişkilerin doğası gereği şimdiden merak ediliyor. 1979 devriminden önce yakın müttefik olan İran ve ABD arasındaki ilişkilerin nasıl bu noktaya geldiği merak ediliyor. Tahran ve Washington arasındaki süreçte ortaya çıkan 7 kritik kırılma noktası nelerdi?

ABD ve İran ilişkilerindeki en belirgin kırılma noktası “1979 devrimi” oldu. Devrim öncesinde Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin yönetiminde olan İran, ABD ile o kadar sıkı bir ilişki içerisindeydi ki dönemin ABD Başkanı Jimmy Carter, 1978’de eşiyle birlikte Tahran’a gitmişti. Ancak, bu yakın bağların düşmanlıkla sonuçlanması uzun sürmedi. 1979’da Şah’ın devrilmesi ve İran İslam Cumhuriyeti’nin ilan edilmesiyle ABD, İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmaya başladı. Bu gelişmelerle birlikte iki ülke arasındaki ilişkiler o kadar gerildi ki, 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” olarak adlandırdığı ülkeler arasına dahil etti.

Günümüzdeki birçok sorunun kökeni 1953 yılında yaşanan darbe girişimine dayanıyor. İran ve ABD arasındaki mevcut ciddi meselelerin bazıları, 1953 yılında ABD ve İngiltere’nin desteklediği bir darbe ile başlamıştır. İran, zengin petrol yatakları ile sanayisi gelişmiş ve enerjiye ihtiyaç duyan Batılı ülkeler için stratejik bir öneme sahipti. İngiltere, bu petrol kaynakları üzerinde 1951 yılına kadar tam bir kontrol sahibi olup, İran halkının bu konuya dair düşünceleri Londra için pek de önem taşımıyordu. Ancak, bu durum 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendi mülkleri gibi kullanmasına karşı çıktı ve göreve geldikten kısa bir süre sonra İngilizlere ait petrol altyapısını millileştirdi.

İngiltere, Musaddık’ın bu adımına sert bir tepki gösterdi. Başbakanla ortak bir çözüm bulamayacağını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı bir darbe planlaması için ikna etti. Kısa bir zaman sonra Musaddık’a karşı gerçekleştirilecek darbe girişiminin ilk adımları atıldı fakat ilk teşebbüs başarısızlıkla sonuçlandı ve Şah, protestolar karşısında İran’dan ayrılmak zorunda kaldı. Ancak, ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık görevden alındı. Şah, ülkeye geri dönerek, iktidarda kalması karşılığında ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’ının 25 yıllığına verilmesine dair bir anlaşmayı imzaladı. Bu gelişmeyle birlikte İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik konumuna geldi. Sovyetler Birliği’nin sınırında, petrol açısından zengin bir ülkenin Soğuk Savaş döneminde ABD’nin yanında yer alması; Washington’un enerji güvenliğini artıracak ve Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya ulaşımını engelleyen bir unsur olacaktı.